کتابخانهها و آرشیوها در شرایط بحرانی: از درک موقعیت تا مدیریت تابآورانه
منتشر شده در پایگاه خبری لیزنا
لیزنا؛ دکتر محمد زرهساز؛ رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران: در روزگاری زندگی میکنیم که مفهوم «شرایط عادی» بیش از هر زمان دیگری ناپایدار شده است. بحرانهای طبیعی، جنگ، اختلالات زیرساختی، تنشهای اجتماعی، تهدیدهای سایبری و حتی پاندمیهای جهانی نشان دادهاند که ثبات، امری قطعی و دائمی نیست. در چنین فضایی، پرسش مهم این است: وقتی جامعه دچار بحران میشود، چه چیزی باید پایدار بماند؟ پاسخ من روشن است: حافظه جمعی و حامل اصلی این حافظه، کتابخانهها و مراکز نگهداری میراث مکتوب هستند.
کتابخانهها و آرشیوها صرفاً ساختمانهایی برای نگهداری کتاب و منابع اطلاعاتی نیستند؛ آنها زیرساخت دانایی، تداوم هویت فرهنگی و سرمایه تمدنی یک ملتاند. اگر این زیرساخت آسیب ببیند، خسارت آن صرفاً مادی نیست؛ بلکه هویتی و تاریخی است.
برای این منظور نیاز است که به ادبیات جدید مدیریت بحران رجوع کنیم که به جای تمرکز بر«جلوگیری مطلق از بحران» به سمت «تابآوری» تغییر نگرش داده است. اما تابآوری به چه معناست؟ تابآوری برای یک نظام میتواند بدین معنا باشد که آن نظام بتواند تهدیدها را پیشبینی کند؛ شوک را جذب کند؛ عملکرد حیاتی خود را حفظ کند؛ و پس از بحران، حتی قویتر از پیش بازسازی شود.
در اسناد و راهنماهای بینالمللی، از جمله توصیههای منتشرشده توسط ایفلا، کتابخانهها به عنوان نهادهایی معرفی میشوند که باید دارای «طرح مدیریت ریسک» و «برنامه تداوم خدمات» باشند. اما پرسش اساسی این است: آیا ما کتابخانهها و آشیوها را برای شرایط اضطراری طراحی کردهایم، یا فقط برای شرایط عادی؟
برای پاسخ به این سؤال نخست باید سطوح آسیبپذیری کتابخانهها و آرشیوها را تحلیل کنیم. این مراکز دارای سطوح آسیبپذیری زیر هستند:
الف) آسیبپذیری فیزیکی
این آسیبپذیری میتواند در رابطه با ساختمانها در برابر زلزله، آتشسوزی، جنگ و ناامنی مخازن نسخههای خطی و اسناد و تجهیزات حفاظتی باشد. میراث مکتوب، بهویژه نسخههای خطی، در برابر کوچکترین اختلال محیطی حساساند. یک قطعی برق طولانیمدت میتواند نظام تهویه مخازن را مختل کند و آسیبهای جبرانناپذیری ایجاد نماید.
ب) آسیبپذیری دیجیتال
در سالهای اخیر، کتابخانهها و آرشیوها به شدت به زیرساخت دیجیتال وابسته شدهاند. این سازمانها دارای سامانههای مدیریت کتابخانه و آرشیو، پایگاههای اطلاعاتی، مخازن دیجیتال و خدمات دسترسی آنلاین کاربران هستند. حال این سؤل پیش میآید که اگر اینترنت محدود شود یا زیرساختهای ارتباطی مختل گردد، چه بر سر خدمات اطلاعرسانی میآید؟ چنانچه حمله سایبری رخ دهد، آیا نسخه پشتیبان امن و آفلاین وجود دارد؟ تجربه جهانی نشان داده است که حملات سایبری به نهادهای عمومی رو به افزایش است. کتابخانهها و آرشیوها نیز از این تهدید مصون نیستند.
ج) آسیبپذیری نهادی و انسانی
در شرایط بحرانی کارکنان ممکن است خود در معرض بحران باشند و احساس ناامنی یا اضطراب اجتماعی میتواند بر کیفیت خدمت اثر بگذارد.
د) آسیبپذیری سرمایه نمادین
وقتی کتابخانه و آرشیو در ذهن بخشی از جامعه، به عنوان یک نهاد اداری صِرف و نه یک “خانه امن فرهنگی” تعریف شود. باید توجه داشت که تابآوری، صرفاً فناوری و ساختمان نیست؛ سرمایه انسانی و اعتماد اجتماعی نیز بخش مهمی از آن است.
تاریخ بارها به ما هشدار داده است که میراث مکتوب، در شرایط بحران، آسیبپذیر است.در جنگ بوسنی، کتابخانه ملی سارایوو به آتش کشیده شد و هزاران نسخه ارزشمند از بین رفت. در سالهای اخیر، در جریان جنگ اوکراین، مراکز فرهنگی و کتابخانهها هدف تخریب قرار گرفتند.پیشتر نیز شاهد نابودی آثار فرهنگی توسط گروههایی مانند داعش بودهایم. سازمانهایی مانند یونسکو بارها هشدار دادهاند که حفاظت از میراث فرهنگی در بحران، بخشی از امنیت فرهنگی ملتهاست.
متأسفانه این روزها شاهد تحمیل جنگ از سوی آمریکا و اسرائیل به کشور عزیزمان هستیم. در این جنگ تحمیلی، عدهای از هموطنانمان جان خود را از دست دادند. ضمن عرض تسلیت به همه بازماندگان، تأسف خود را از تخریب برخی از کتابخانهها که نماد حافظه جمعی ما هستند ابراز میدارم. رخدادهای این روزها و دیگر تنشهای سالهای اخیر نشان داد که زیرساختهای ارتباطی میتوانند دچار محدودیت شوند، نااطمینانی اجتماعی میتواند افزایش یابد و نهادهای عمومی نیازمند آمادگی مضاعف باشند.
در چنین شرایطی، چند پرسش ملی پیش روی ماست:
1- آیا کتابخانههای ما دارای «طرح تداوم خدمت» هستند؟
2- آیا از میراث مکتوب، نسخههای دیجیتال امن و چندلایه تهیه شده است؟
3- آیا دادهها در چند نقطه جغرافیایی مستقل نگهداری میشوند؟
4- آیا تمرینهای دورهای بحران برگزار میشود؟
5- آیا برای سناریوهای قطع طولانیمدت اینترنت برنامهای وجود دارد؟
این پرسشها سیاسی نیستند؛ بلکه حرفهای و ملیاند. بحث ما درباره حفاظت از سرمایه دانایی کشور است. برای این منظور چند پیشنهاد ارائه میشود:
۱– استقرار نظام مدیریت ریسک برای کتابخانهها و آرشیوها
در این نظام، تهدیدهای محتمل باید شناسایی ، ریسکها اولویتبندی و سناریوهای بحران تدوین شوند.
۲– پشتیبانگیری چندلایه از میراث مکتوب و دیجیتال
نیاز است تا برنامه دیجیتالسازی استاندارد در دستور کار کتابخانهها و آرشیوها قرار گیرد. همچنین ذخیره نسخههای پشتیبان در مکانهای متفاوتی انجام شود و نگهداری نسخههای آفلاین غیرقابل نفوذ در دستور کار قرار گیرد. متأسفانه در اتفاقات اخیر شاهد از بین رفتن برخی از اسناد و مدارک تاریخی دانشگاه فردوسی بودیم که جای تأسف فراوان دارد!
۳– طراحی برنامه تداوم خدمات
در این برنامه نیاز است تا حداقل خدمات حیاتی برای کتابخانهها و آرشیوها تعریف و زنجیره فرماندهی در بحران تعریف شود. همچنین مسئولیتها بهصورت شفاف تعیین و تقسیم شود.
۴– تقویت زیرساختهای بومی و مستقل
نیاز است سامانههای داخلی پایدار توسعه پیدا کنند. وابستگی به یک مسیر ارتباطی واحد کاهش پیدا کند و امکان ارائه خدمات در حالت آفلاین یا نیمهآفلاین در کتابخانهها و آرشیوها توسعه یابد.
۵– شبکهسازی ملی
ایجاد شبکهای از کتابخانهها و آرشیوهای پشتیبان که در صورت آسیب یک مرکز، مراکز دیگر بتوانند خدمات آن را جبران کنند ضروری است. نهاد کتابخانههای عمومی و سایر مراکز حرفهای و آرشیوی میتوانند تحت یک مدیریت واحد و در قالب یک مشارکت ملی این اقدام را انجام دهند.
در پایان باید اشاره کنم که میراث مکتوب ایران، حاصل قرنها تولید دانش، فقه، فلسفه، ادبیات، تاریخ و علوم است. بسیاری از نسخهها منحصر به فردند و اگر از میان بروند، برای همیشه از میان رفتهاند. ما به عنوان متخصصان و حرفهمندان علوم اطلاعات امانتداران حافظه تاریخی ملت هستیم. این مسئولیت، صرفاً اداری نیست؛ اخلاقی و تمدنی است. اگر کتابخانهها تابآور نباشند، حافظه جمعی شکننده میشود و اگر حافظه جمعی آسیب ببیند، هویت ملی تضعیف میشود.
به بیانی دیگر، تابآوری کتابخانهها یک موضوع فنی محدود نیست؛ بخشی از امنیت فرهنگی، حکمرانی دانش و آینده تمدنی ماست. امروز زمان آن رسیده است که از «کتابخانه و آرشیو در شرایط عادی» به «کتابخانه و آرشیو در شرایط بحران» و از انفعال به آمادگی و از آسیبپذیری پنهان به تابآوری طراحیشده در این رابطه بیندیشیم.
زره ساز، محمد (۱۴۰۴). « کتابخانهها و آرشیوها در شرایط بحرانی: از درک موقعیت تا مدیریت تابآورانه». سخن هفته لیزنا، شماره 783 ، 18 اسفندماه ۱۴۰۴
